องค์ความรู้สาธารณะด้านนวัตกรรมการสื่อสารเชิงสืบสวนสอบสวนในอนาคต
“อนุญาตให้นำไปใช้ ดัดแปลง หรือพัฒนาต่อยอดเพื่อการศึกษาและประโยชน์สาธารณะ โดยไม่จำกัดสถาบัน”
“เอกสารนี้จัดทำขึ้นเพื่อเผยแพร่องค์ความรู้ด้านนวัตกรรมการสื่อสารเชิงสืบสวนสอบสวน เพื่อประโยชน์ทางการศึกษาและสาธารณะ สามารถนำไปประยุกต์ใช้ได้โดยไม่แสวงหากำไร ทั้งนี้ควรอ้างอิงแหล่งที่มาอย่างเหมาะสม”
สถาบันการศึกษาใดสนใจ ติดต่อ ดร. เสกสรรณ ประเสริฐ (ผอ.เบาะแส) 081 404 2002
สามารถนำไปใช้เพื่อ
- เผยแพร่เชิงวิชาการ
- ใช้เป็นต้นแบบหลักสูตร
- พัฒนาอบรมบุคลากร
- สร้างเครือข่ายนักข่าวพลเมือง
- ส่งเสริมการรู้เท่าทันสื่อ
- พัฒนาพลเมืองดิจิทัล
- ใช้ในองค์กรภาครัฐ เอกชน และภาคประชาสังคม
แผนการสอนรายวิชา
วิชานวัตกรรมการสื่อสารเชิงสืบสวนสอบสวน
(Investigative Communication Innovation)
ระดับปริญญาโท-เอก / หลักสูตรระยะสั้น
จำนวน 15 ครั้ง ๆ ละ 3 ชั่วโมง (รวม 45 ชั่วโมง)
1. แนวคิดการออกแบบรายวิชา
รายวิชานี้ออกแบบในลักษณะ “สหวิทยาการเชิงบูรณาการ” โดยหลอมรวมศาสตร์สำคัญ ได้แก่
- นิเทศศาสตร์
- นวัตกรรมการสื่อสาร
- การจัดการ
- รัฐประศาสนศาสตร์
- นิติศาสตร์
- การวิเคราะห์ข้อมูลข่าวสาร
- ความมั่นคงและสารสนเทศดิจิทัล
- การสื่อสารเชิงสืบสวนสอบสวน
เน้น
“การเรียนรู้เชิงปฏิบัติ (Workshop-Based Learning)”
“การวิเคราะห์กรณีศึกษา (Case-Based Learning)”
“การเรียนรู้ผ่านสถานการณ์จำลอง (Simulation)”
และ “Problem-Based Learning”
เพื่อพัฒนาผู้เรียนให้สามารถใช้ “สารสนเทศเชิงสืบสวน” เพื่อการตัดสินใจ การบริหารองค์กร การจัดการภาวะวิกฤติ และการสร้างความเปลี่ยนแปลงทางสังคม
2. ผลลัพธ์การเรียนรู้ (Learning Outcomes)
เมื่อสิ้นสุดรายวิชา นักศึกษาจะสามารถ
- วิเคราะห์ปรากฏการณ์ทางสังคม การเมือง เศรษฐกิจ และองค์กรด้วยมุมมองเชิงสืบสวน
- ประยุกต์ใช้ Model 3C1D และ The 7-Step Investigative Process ได้
- ใช้เทคโนโลยีสารสนเทศและเครื่องมือดิจิทัลในการสืบค้น วิเคราะห์ และตรวจสอบข้อมูล
- วางแผนการจัดการข่าวสารและสารสนเทศในองค์กรภาครัฐและเอกชน
- ประเมินข้อกฎหมาย จริยธรรม และผลกระทบของการสื่อสารเชิงสืบสวน
- ตัดสินใจและสื่อสารในภาวะวิกฤติได้อย่างมีประสิทธิภาพ
- สร้างผลงานเชิงสืบสวนหรือแผนปฏิบัติการด้านสารสนเทศสำหรับองค์กรได้จริง
3. รูปแบบการจัดการเรียนการสอน
| รูปแบบ | สัดส่วน |
|---|---|
| บรรยายเชิงวิเคราะห์ | 35% |
| Workshop / Simulation | 35% |
| Case Study | 20% |
| สัมมนา / นำเสนอ | 10% |
4. การประเมินผล
| รายการ | คะแนน |
|---|---|
| การมีส่วนร่วมในชั้นเรียนและ Workshop | 10 |
| วิเคราะห์กรณีศึกษา | 10 |
| รายงาน/งานเดี่ยว | 10 |
| โครงงานกลุ่มเชิงสืบสวน | 30 |
| นำเสนอ (Final Project) และการสอบปลายภาค (Final Examination) | 40 |
| รวม | 100 |
5. แผนการสอน 15 ครั้ง
ครั้งที่ 1
บทนำสู่นวัตกรรมการสื่อสารเชิงสืบสวนสอบสวน
เนื้อหา
- ภาพรวมของสังคมข้อมูลข่าวสารยุคดิจิทัล
- ความหมายของการสื่อสารเชิงสืบสวน
- บทบาทของข้อมูลต่ออำนาจและการตัดสินใจ
- แนวคิดสหวิทยาการของหลักสูตร
กิจกรรม
- Ice Breaking
- วิเคราะห์ข่าวใหญ่ของโลกผ่านมุม “ข้อมูลที่ซ่อนอยู่”
- Workshop: “ข้อมูลกับอำนาจ”
ผลลัพธ์
ผู้เรียนเข้าใจภาพรวมของศาสตร์และทิศทางวิชาชีพ
ครั้งที่ 2
พฤติกรรมมนุษย์ จิตวิทยาสังคม และการรู้เท่าทันข้อมูล
เนื้อหา
- พฤติกรรมมนุษย์ในโลกออนไลน์
- Social Engineering
- จิตวิทยามวลชน
- ข่าวลวงและการชี้นำทางความคิด
Workshop
- วิเคราะห์ Fake News
- จำลองเหตุการณ์ Manipulation
Assignment
วิเคราะห์พฤติกรรมสังคมจากเหตุการณ์จริง
ครั้งที่ 3
แนวคิดและทฤษฎี Model 3C1D
เนื้อหา
- Convergence
- CrowdSourcing
- Citizen Journalist
- Database Journalism
Workshop
ผู้เรียนออกแบบระบบข่าวสารแบบ 3C1D
กรณีศึกษา
- การเปิดโปงข้อมูลจากภาคประชาชน
- Data Journalism ระดับโลก
ครั้งที่ 4
กระบวนการข่าวสืบสวนสอบสวน The 7-Step
เนื้อหา
- การตั้งประเด็น
- การหาข้อมูล
- การตรวจสอบข้อเท็จจริง
- การเชื่อมโยงข้อมูล
- การสรุปและเผยแพร่
Workshop
จำลองการทำ Investigative Mapping
ผลลัพธ์
ผู้เรียนสามารถออกแบบกระบวนการสืบสวนเบื้องต้นได้
ครั้งที่ 5
เทคนิคการสืบค้นข้อมูลเชิงลึกและ Open Source Intelligence (OSINT)
เนื้อหา
- Digital Footprint
- Open Data
- Social Media Investigation
- การค้นข้อมูลเชิงลึก
Workshop
- สืบค้นข้อมูลจากแหล่งเปิด
- วิเคราะห์เครือข่ายข้อมูล
เครื่องมือ
- Google Advanced Search
- Reverse Image Search
- Public Database
ครั้งที่ 6
กฎหมาย จริยธรรม และสิทธิมนุษยชน
เนื้อหา
- PDPA
- หมิ่นประมาท
- พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์
- สิทธิมนุษยชนกับการสื่อสาร
Case Study
- คดีข้อมูลรั่วไหล
- คดีข่าวสืบสวน
Workshop
วิเคราะห์เส้นแบ่งระหว่าง “ประโยชน์สาธารณะ” กับ “ละเมิดสิทธิ”
ครั้งที่ 7
การจัดการองค์การและข่าวสารในภาวะวิกฤติ
เนื้อหา
- Crisis Communication
- Risk Management
- Information Warfare
- การตัดสินใจภายใต้แรงกดดัน
Simulation
จำลองวิกฤติองค์กร
ผลลัพธ์
ผู้เรียนสามารถวางแผนรับมือวิกฤติสารสนเทศ
ครั้งที่ 8
ภาวะผู้นำ การเจรจา และการบริหารความขัดแย้ง
เนื้อหา
- Leadership in Crisis
- Negotiation
- Conflict Resolution
- Strategic Communication
Workshop
Role Play การเจรจาในสถานการณ์ความขัดแย้ง
ครั้งที่ 9
การวิเคราะห์ข้อมูลและฐานข้อมูลเพื่อการตัดสินใจ
เนื้อหา
- Big Data
- Data Analytics
- Dashboard และ Visualization
- การแปลความหมายข้อมูล
Workshop
สร้าง Infographic และ Data Mapping
Assignment
วิเคราะห์ฐานข้อมูลจากเหตุการณ์จริง
ครั้งที่ 10
การสื่อสารมวลชนยุคใหม่และแพลตฟอร์มดิจิทัล
เนื้อหา
- Social Media Ecosystem
- Algorithm และอิทธิพลต่อสังคม
- Influencer และอำนาจการสื่อสาร
- Citizen Media
Workshop
วิเคราะห์การสร้าง Narrative ในโลกออนไลน์
ครั้งที่ 11
ความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์และการป้องกันข้อมูล
เนื้อหา
- Cyber Security
- Information Security
- Social Hacking
- Cyber Threat
Workshop
- ตรวจสอบความเสี่ยงข้อมูล
- วิเคราะห์ภัยคุกคามไซเบอร์
ครั้งที่ 12
การจัดการสารสนเทศเพื่อองค์กรภาครัฐและเอกชน
เนื้อหา
- Information Management
- Strategic Intelligence
- Decision Support System
- Knowledge Management
Workshop
ออกแบบระบบสารสนเทศสำหรับองค์กร
ครั้งที่ 13
การสร้างโครงการสืบสวนเชิงนวัตกรรม
เนื้อหา
- การออกแบบแผนสืบสวน
- การกำหนดเป้าหมาย
- การวิเคราะห์ Stakeholder
- การจัดทำ Strategic Plan
Workshop
พัฒนา Proposal โครงงานกลุ่ม
ครั้งที่ 14
นำเสนอผลงานเชิงสืบสวนและสัมมนาวิชาการ
กิจกรรม
- นักศึกษานำเสนอ Project
- Peer Review
- วิเคราะห์จุดแข็งและข้อจำกัด
ผู้สอน
ทำหน้าที่เป็น Mentor และผู้ประเมิน
ครั้งที่ 15
สรุปองค์ความรู้และอนาคตของวิชาชีพ
เนื้อหา
- Future of Investigative Communication
- AI กับงานสืบสวน
- การเปลี่ยนแปลงของโลกข้อมูลข่าวสาร
- เส้นทางวิชาชีพและจริยธรรมวิชาชีพ
กิจกรรม
- Reflection
- สรุปบทเรียน
- แนะแนวการต่อยอดวิชาชีพ
6. รูปแบบ Final Project
ให้นักศึกษาจัดทำ 1 ใน 3 รูปแบบ
- โครงการสืบสวนเชิงสารสนเทศ
- แผนจัดการวิกฤติข้อมูลขององค์กร
- งานวิจัยเชิงวิเคราะห์ด้านสื่อสารสืบสวน
โดยต้องใช้
- Model 3C1D
- The 7-Step
- การวิเคราะห์ข้อมูลจริง
- ข้อกฎหมายและจริยธรรม
7. หนังสือและเอกสารประกอบ
ภาษาไทย
- การสื่อสารมวลชนยุคดิจิทัล
- กฎหมายเทคโนโลยีสารสนเทศ
- การบริหารภาวะวิกฤติ
- การจัดการองค์การสมัยใหม่
ภาษาอังกฤษ
- Investigative Journalism
- Data Journalism Handbook
- Digital Intelligence & OSINT
- Crisis Communication Theory
8. จุดเด่นเชิงวิชาการของรายวิชา
รายวิชานี้มีจุดเด่นคือ
- เชื่อม “การสื่อสาร + การสืบสวน + การจัดการ + กฎหมาย”
- เน้นใช้ได้จริงในองค์กร
- สอดคล้องโลกดิจิทัลและ AI
- พัฒนาทักษะวิเคราะห์เชิงลึก
- สร้างผู้นำสารสนเทศยุคใหม่
- รองรับทั้งภาครัฐ เอกชน และภาคประชาสังคม
ซึ่งถือเป็น “ศาสตร์ใหม่เชิงบูรณาการ” ที่มีศักยภาพสูงในอนาคต ทั้งด้านวิชาการ วิชาชีพ และความมั่นคงของสังคมยุคดิจิทัล
ข้อสอบปลายภาค (Final Examination)
รายวิชา : นวัตกรรมการสื่อสารเชิงสืบสวนสอบสวน
(Investigative Communication Innovation)
ระดับปริญญาโท คณะศิลปศาสตร์
สอบแบบออนไลน์ (Online Examination)
ระยะเวลา 3 ชั่วโมง
คะแนนรวม 30 คะแนน
ลักษณะข้อสอบ : อัตนัยเชิงวิเคราะห์และสังเคราะห์ (Analytical & Synthetic Essay)
คำชี้แจงการสอบ
- ข้อสอบมีจำนวน 3 ข้อ รวม 30 คะแนน
- นักศึกษาต้องตอบทุกข้อ
- สามารถเปิดตำรา เอกสารวิชาการ กฎหมาย งานวิจัย และค้นคว้าข้อมูลออนไลน์ได้
- ห้ามใช้ระบบปัญญาประดิษฐ์ (AI) ทุกประเภทในการช่วยตอบข้อสอบ
- คำตอบต้องแสดงการวิเคราะห์ สังเคราะห์ และประยุกต์องค์ความรู้ของผู้เข้าสอบด้วยตนเอง
- การคัดลอกข้อความจากเว็บไซต์หรือเอกสารโดยไม่อ้างอิง ถือเป็นการทุจริตทางวิชาการ
- ผู้สอนอาจเรียกสัมภาษณ์เพิ่มเติมหลังการสอบเพื่อยืนยันองค์ความรู้ของผู้เข้าสอบ
ข้อที่ 1 (10 คะแนน)
“การสื่อสารเชิงสืบสวนสอบสวนในยุคดิจิทัล ไม่ได้เป็นเพียงการค้นหาความจริง แต่เป็นกระบวนการจัดการอำนาจข้อมูลข่าวสารของสังคม”
จงอธิบายและวิเคราะห์ข้อความข้างต้น โดยเชื่อมโยงกับ
- แนวคิด Model 3C1D
- พฤติกรรมมนุษย์ในสังคมดิจิทัล
- อิทธิพลของสื่อออนไลน์
- การจัดการสารสนเทศเพื่อการตัดสินใจ
- บทบาทขององค์กรภาครัฐหรือเอกชน
พร้อมยกกรณีศึกษาจริงในประเทศไทยหรือระดับนานาชาติอย่างน้อย 1 กรณี
แนวประเมิน
- ความเข้าใจแนวคิดเชิงทฤษฎี
- การเชื่อมโยงศาสตร์หลายด้าน
- การวิเคราะห์เชิงลึก
- การยกตัวอย่างและสังเคราะห์ข้อเสนอ
ข้อที่ 2 (10 คะแนน)
หากท่านได้รับมอบหมายให้เป็น “ผู้จัดการวิกฤติสารสนเทศ” ขององค์กรขนาดใหญ่ ที่กำลังเผชิญสถานการณ์ข้อมูลรั่วไหล ข่าวลวง และการโจมตีผ่านสื่อสังคมออนไลน์
จงเสนอ
- ขั้นตอนการบริหารสถานการณ์
- วิธีการตรวจสอบข้อมูล
- การสื่อสารต่อสาธารณะ
- แนวทางการบริหารทีมงาน
- มาตรการทางกฎหมายและจริยธรรม
- การใช้กระบวนการ The 7-Step ในการแก้ปัญหา
พร้อมวิเคราะห์ผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นต่อองค์กรและสังคม
แนวประเมิน
- การคิดเชิงระบบ
- การวางแผนเชิงกลยุทธ์
- การประยุกต์ใช้กระบวนการสืบสวน
- การตัดสินใจในภาวะวิกฤติ
- ความเป็นผู้นำและจริยธรรม
ข้อที่ 3 (10 คะแนน)
ในยุคที่ประชาชนสามารถเป็น “Citizen Journalist” ได้ผ่านสื่อดิจิทัล การสื่อสารเชิงสืบสวนสอบสวนสามารถสร้างทั้ง “คุณประโยชน์” และ “ความขัดแย้ง” ต่อสังคมได้พร้อมกัน
จงวิเคราะห์ประเด็นดังกล่าว โดยอภิปรายในมิติ
- เสรีภาพในการสื่อสาร
- ความมั่นคงของรัฐ
- สิทธิมนุษยชน
- กฎหมายดิจิทัล
- จริยธรรมสื่อ
- บทบาทของประชาชนในการตรวจสอบอำนาจรัฐ
- ผลกระทบของข้อมูลข่าวสารต่อเศรษฐกิจ สังคม และการเมือง
พร้อมเสนอแนวทางสร้าง “สมดุล” ระหว่างเสรีภาพกับความรับผิดชอบในสังคมดิจิทัล
แนวประเมิน
- ความสามารถในการอภิปรายเชิงวิพากษ์
- การสังเคราะห์องค์ความรู้ข้ามศาสตร์
- การเสนอแนวทางแก้ปัญหา
- การใช้เหตุผลเชิงวิชาการ
- ความสมบูรณ์ของการสรุปเชิงนโยบาย
เกณฑ์การให้คะแนนโดยรวม
| ระดับ | ลักษณะคำตอบ |
|---|---|
| ดีเยี่ยม | วิเคราะห์ลึก เชื่อมโยงหลายศาสตร์ มีกรณีศึกษาและข้อเสนอชัดเจน |
| ดี | อธิบายครบ วิเคราะห์ได้ดี มีการประยุกต์ใช้ |
| พอใช้ | มีเนื้อหาพื้นฐาน แต่ยังขาดการสังเคราะห์ |
| ต้องปรับปรุง | ตอบเชิงบรรยาย ขาดการวิเคราะห์และเชื่อมโยง |
หมายเหตุสำหรับผู้สอน
ข้อสอบชุดนี้ออกแบบเพื่อวัด
- Higher Order Thinking
- Critical Thinking
- Analytical Thinking
- Strategic Communication
- Interdisciplinary Integration
- Ethical Judgment
- Crisis Decision-Making
ซึ่งสอดคล้องกับระดับการเรียนรู้ในระดับบัณฑิตศึกษา (Graduate Level) และอัตลักษณ์ของหลักสูตรสหวิทยาการด้านนวัตกรรมการสื่อสารการสืบสวนสอบสวน
